La Historia del Camino de Santiago – Historia Szlaku Świętego Jakuba

Piotr DrzewieckiHistoria, News2 Komentarze

Wystąpienie Jaume Batlle Rodríguez’a z Uniwersytetu Marie Curie-Skłodowskiej, mające miejsce na Sympozjum „Camino – Droga dla każdego, 7 kwietnia 2011 roku, w Lublinie. Pod wpisem mój komentarz.

MuszlaSzlak Świętego Jakuba jest jednym z najważniejszych zjawisk kulturowych Europy nie tylko przez swój charakter historyczny, religijny czy też walory turystyczne, ale przede wszystkim dlatego iż jest to jedno z najważniejszych w historii dokonań człowieka, które przyczyniły się do rozwoju sztuki, religii oraz kontaktów kulturowych między ludnością Europy Zachodniej. Dlatego też, podczas następnych 40 minut, postaramy się przedstawić w krótki, ale dokładny sposób historię i pochodzenie Szlaku świętego Jakuba, czasy jego świetności i schyłku, oraz, rzecz jasna, jego odtworzenie ponad dwie dekady temu co doprowadziło do wpisania go na listę światowego dziedzictwa UNESCO oraz ogłoszenia go przez Parlament Europejski pierwszym Europejskim Szlakiem Kulturowym. Mamy nadzieję, że ten krótki wykład na temat jednego z najważniejszych zjawisk religijno-kulturowych średniowiecznej Europy przypadnie Państwu do gustu.

Legenda o Apostole Jakubie

Jakub (po hiszpańsku Santiago), syn Zebedeusza, zwany także Jakubem Większym był jednym z 12 apostołów Jezusa Chrystusa. Ewangelie wskazują, że po otrzymaniu polecenia ewangelizacji ówczesnego świata Jakub, brat Jana, wybrał się w podróż do Hispanii. Istnieją pewne wątpliwości co do charakteru tej wędrówki. Niektóre źródła podają, że odbył ją poprzez Tarraco (dzisiejsza Tarragona), inne z kolei twierdzą iż podróżował łodzią aż do rzymskiej miejscowości Iria Flavia, położonej blisko Santiago de Compostela. Po podróży do Hispanii wrócił do Jerozolimy wezwany przez Marię, matkę Jezusa, która chciała, żeby wszyscy apostołowie byli przy jej łożu w dniu śmierci. Według tradycji, Santiago zmarł między 41 a 44 rokiem życia, ścięty mieczem z rozkazu Heroda Agryppy I, stając się w ten sposób jednym z pierwszych męczenników chrześcijańskich.

Legendy Jakubowe (Jacob po hebrajsku) utrzymują, że ewangelizacja na północy Półwyspu Iberyjskiego nie przyniosła apostołowi zbyt wielkiego efektu. Jak głosi legenda, podczas pobytu w mieście Caesaraugusta (dzisiejsza Saragossa), objawiła się mu Matka Boża na słupie (słup po hiszpańsku to pilar, sąd też Matka Boża z Pilar jest patronką Hiszpanii). Rozkazała Jakubowi, aby powrócił do Jerozolimy chcąc żeby apostołowie byli przy jej łożu śmierci. Inne legendy mówią, że po straceniu Jakuba z rozkazu Heroda Agryppy I, jego uczniowie przewieźli ciało łodzią z Jerozolimy do miejscowości Iria Flavia, w pobliżu dzisiejszego Santiago de Compostela. Po wykonaniu wyroku wydano rozkaz, aby ciało apostoła zostało rzucone psom na pożarcie. Jednak jego uczniowie wykradli zwłoki pod osłoną nocy i zabrali je do portu Jope gdzie Opatrzność Boża zesłała im statek bez załogi. Uczniowie wsiedli na pokład zabierając ciało zmarłego na otwarte morze. Siódmego dnia żeglugi dotarli do ujścia rzeki Ulloa w Galicji, złożyli ciało swojego mistrza na wielkiej skale, która niczym wosk uformowała sarkofag świętego.

Ta legenda, pozbawiona oczywiście pewnej dokładności naukowej, kreśli nam drogę ciała apostoła wiodącą na ziemie galicyjskie. Jednakże szczątki znalezione przez pewnego pustelnika i biskupa Iria Flavia, Teodomira, gdzieś około roku 814, nie zostały jednoznacznie rozpoznane, i do tej pory nie ma pewności czy ciało pochowane pod głównym ołtarzem katedry w Santiago de Compostela rzeczywiście należało do świętego Jakuba.

Szlak Świętego Jakuba: pierwsze trasy

Historia szlaku Świętego Jakuba jest dużo starsza niż sam apostoł. Według niektórych uczonych, droga ta pochodzi od schrystianizowanego dawnego szlaku pielgrzymkowego do Finisterre, uważanego za najbardziej wysunięty na zachód punkt Europy. Nazwa Finisterre wywodzi się od łacińskich słów Finis Terrae, i oznacza “koniec ziemi”. Uważa się, iż pielgrzymi przybywali tutaj aby zobaczyć miejsce, z którego dalej widać było już tylko otwarte morze i dokonywali rytuałów oczyszczenia takich jak oglądanie zachodu słońca (symbolu życia i śmierci), kąpiel na plaży Langosteira, symbolizującą oczyszczenie ciała, która pozwalała pielgrzymom pozbyć się pyłu z całej wędrówki, aby czyści mogli rozpocząć nowe życie wolne od grzechu, i w końcu palenie odzieży, którą mieli na sobie jako symbol pozostawienia za sobą dawnego życia. Niektórzy badacze twierdzą, że rytuały te są logicznym pierwowzorem tego co później będzie nazywane szlakiem świętego Jakuba, z łatwością dostrzegając związek między rytuałem oczyszczenia z czasów przedromańskich z oczyszczeniem duszy które wywodzi się z tradycji chrześcijańskiej.

Niedawne odkrycia dokonane w wykopaliskach archeologicznych dowodzą, że nawet po pojawieniu się chrześcijaństwa Finisterre pozostało miejscem pielgrzymek. Dlatego też, również niektórzy pielgrzymi przybywający do Santiago de Compostela w czasach Średniowiecza wędrowali do najdalej wysuniętego na zachód punktu Europy. Jednakże wraz z utworzeniem szlaku Świętego Jakuba, ostatni punkt pielgrzymki ustanowiono w dolinie w pobliżu Iria Flavia.

Szlak świętego Jakuba w Średniowieczu.

Według tradycji w 814 roku pewien pustelnik o imieniu Paio poinformował biskupowa Iria Flavia, dawnego miasta rzymskiego w pobliżu dzisiejszej miejscowości Padrón, iż dostrzegł on niezwykłe światło rozchodzące się nad niewielką górą w pobliżu miasteczka. Biskup ten o imieniu Teodomir, udał się wraz z pustelnikiem na pagórek, znany również jako las Libredón, gdzie znajdował się tenże przedziwny blask i w tym miejscu odkryli kapliczkę oraz dawny cmentarz rzymski, a tam grób w którym spoczywał mężczyzna trzymający pod ramieniem swoją ściętą głowę.

W mgnieniu oka, wiadomość o tym wydarzeniu skojarzono z Jakubem Większym, apostołem, który według legendy został wysłany do Hispanii w ramach ewangelizacji a Alfons II Cnotliwy, król Asturii przeniósł się z całym swoim dworem w miejsce odkrycia, stając się w ten sposób pierwszym pielgrzymem w historii. Prawie sto lat później, Alfons III Wielki, nakazał wybudować pierwszą bazylikę większą zasługującą na przypisanie jej sławy równej tej którą osiągnął jeden z największych ruchów kulturowych Średniowiecza mobilizujący ogromną rzeszę wiernych z całej Europy.

Od tego czasu Compostela, której nazwa wywodzi się z łacińskiego Campus Stellae, co w języku hiszpańskim oznacza Campo de Estrellas a w polskim Pole Gwiazd, staje się miejscem pielgrzymek i powoli, za przyzwoleniem Karola Wielkiego, który chciał ustanowić teren obronny w obliczu najazdu arabskiego zaczyna rozwijać się szlak. Również władcy północnych królestw hiszpańskich dostrzegli możliwość ponownego zasiedlenia tego terytorium i zbudowania trwałej sieci obrotu towarowego oraz rozprzestrzeniania się osób oraz ideologii na pozostałą cześć Europy. Wiadomość o znalezieniu grobu apostoła błyskawicznie rozprzestrzenia się na całą Europę i wkrótce realizowane są pierwsze pielgrzymki, mniej więcej w X wieku. Jednak szlak zdobywa olbrzymią sławę dopiero w pierwszej połowie XII wieku.

Wiek XII i XIII, a także pierwsza połowa wieku XIV to trwający ponad 200 lat okres największej sławy szlaku. W tym czasie Chrześcijaństwo tworzy wspólną bazę religijną dla całej Europy a także wykształcają się ważne szlaki pielgrzymek – zarówno do Rzymu jak i do Izraela. Oczywiście również szlak pielgrzymki do Santiago ma duże znaczenie dla ówczesnego Chrześcijaństwa, a samo miasto Santiago staje się trzecim świętym miejscem w obrębie religii chrześcijańskiej, zaraz po dwóch miastach wymienionych wcześniej.

Znaczenie szlaku świętego Jakuba w związku z rozprzestrzenianiami się kultury średniowiecznej na Półwysep Iberyjski jest zatem zasadnicze. Dzięki pielgrzymkom osady położone w obrębie chrześcijańskich królestw na północy Półwyspu mogły zetknąć się z nowinkami artystycznymi, architektonicznymi, filozoficznymi i religijnymi pochodzącymi z pozostałej części kontynentu, przez co szlak został uznany za miejsce spotkań kultur. Również, pozostałe europejskie osady chrześcijańskie mogły kontaktować się między sobą. Z tego powodu, szlak świętego Jakuba uważany jest za fundament Średniowiecznej Europy. Ponadto, ustanowienie wyraźnie wyznaczonego przebiegu pielgrzymki przyczyniło się do ekonomicznego rozwoju osad i miast usytuowanych na jej trasie. Za przykład mogą posłużyć Burgos albo León, miasta których katedry uważane są za głównych przedstawicieli kastylijskiej sztuki gotyckiej, i które zostały zbudowane właśnie w okresie świetności szlaku. Szlak przyczynił się również do rozwoju znaczących budowli architektury romańskiej: klasztorów, kapliczek, małych kościółków, za sprawą których północ Hiszpanii jest jednym z najważniejszych ośrodków sztuki średniowiecznej na świecie.

Z drugiej strony należy podkreślić, iż również monarchie chrześcijańskie z północy Półwyspu, w szczególności królestwo Kastyli, Leon i Navarry przyczyniły się do wzrostu potęgi Szlaku z zamiarem wyproszenia w zamian funduszy na sfinansowanie walk przeciwko muzułmanom z południa Półwyspu.

W drugiej połowie XIV wieku pielgrzymka do Santiago de Compostela zaczyna tracić na znaczeniu, przede wszystkim z powodu problemów związanych z wielką schizmą zachodnią, która spowodowała podział Chrześcijaństwa. W ten sposób, pomimo że każdego roku wielu wierzących podtrzymywało tradycję odwiedzania grobu apostoła, stopniowo popadała ona w zapomnienie. Z drugiej strony fakt, iż półwysep był już właściwie w całości odzyskany sprawił, że monarchie, w szczególności kastylijska, nie musiały już prosić o fundusze na prowadzenie wojny przeciwko królestwom muzułmańskim z południa, przez co również szlak przestał mieć istotne znaczenie dla terenów przez które przebiegał.

W ten sposób Szlak Świętego Jakuba popadł w zapomnienie na wiele wieków aż do roku 1993, kiedy to rząd Wspólnoty Autonomicznej Galicji postanowił przywrócić mu dawne znaczenie turystyczne, żeby zwiększyć działalność ekonomiczną regionu.

Szlak Świętego Jakuba w dzisiejszych czasach.

Jeśli przyjrzymy się dogłębnie zmianom zachodzącym w liczbie pielgrzymów podążających do Santiago w ostatnich latach, zaobserwujemy, że począwszy od 1993 roku jej wzrost jest spektakularny. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych niewielka liczba osób podążała szlakiem pielgrzymki do Santiago i wyróżniają się jedynie tak zwane lata xacobeo, co w tłumaczeniu na język polski oznacza Rok Święty Jakubowy, to znaczy taki, w którym dzień Świętego Jakuba – 25 lipca wypada w niedzielę. Mimo to, wykorzystując fakt, że rok 1993 był Świętym Rokiem Jakubowym, Xunta de Galicia (tzn. rząd Wspólnoty Autonomicznej Galicji) przeprowadził rozległą promocję turystyczną, aby zaprezentować szlak. Wzbudził on tak niesamowite zainteresowanie, że do stolicy Galicji przybyło ponad 90000 osób.

Należy jednak podkreślić, że ilość pielgrzymów stopniowo rosła już od 1989 roku, kiedy to w Santiago de Compostela organizowane były Światowe Dni Młodzieży, ale dopiero do 1993 roku rozpoczyna się prawdziwy wzrost liczby osób które decydują się na odbycie pielgrzymki. W ten sposób, promocja sprzed prawie 20 lat sprawiła, że wielu ludzi z całego świata poznało Szlak Świętego Jakuba, przez co jego sława stopniowo rosła.

Ponadto, fakt że w tym samym, 1993 roku Szlak został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO dodatkowo potwierdził jego wartość kulturową, artystyczną i przyrodniczą przez co stał się on jeszcze bardziej atrakcyjny dla pielgrzymów. Katedra w Burgos, Stare Miasto w Santiago de Compostela oraz Rzymskie mury miejskie w Lugo stanowią kolejne atrakcje artystyczne z Listy Światowego Dziedzictwa, które możemy spotkać na trasie Szlaku Głównego lub Francuskiego.

W czasach obecnych, możemy spotkać dużą wiele osób o różnych narodowościach, które różnymi drogami docierają do stolicy Galicji, aby oddać hołd apostołowi Jakubowi i w ten sposób dopełnić tradycji o ponad 1200 letniej historii. Wśród nich są nasi dzisiejsi goście, którzy w dalszej części spotkania opowiedzą o swoich doświadczeniach z pielgrzymowania śladami Świętego Jakuba.

mgr Jaume Batlle Rodríguez,
Uniwersytet Marie Curie-Skłodowskiej

(tłumaczenie tekstu z języka hiszpańskiego na język polski:
Jolanta Borowicz, Justyna Marzec)

Może kilka uwag co do tekstu, w którym pozwoliłem sobie na dodanie zdjęć zamieszczonych w prezentacji przez autora oraz na delikatne poprawienie tłumaczenia, nie zmieniając jednak jego przesłania. Uzupełniłem również tabelkę o dane z roku 2010 oraz 2011 (stan na dzień 23 czerwca 2011 roku za stroną Biura Pielgrzyma).

Warto zwrócic uwagę na to, że zgodnie ze współczesną nam wiedzą najdalej wysuniętym punktem kontyntentalnej Europy jest Przylądek Roca (Cabo de Roca) położony na zachód od Lizbony, w Portugalii. Nie jest nim natomiast, uważany za taki w czasach średniowiecza Cabo Fisterra, który jest najdalej wysuniętym punktem na zachód, ale Hiszpanii.

[message_box title=”Czytaj więcej” color=”green”]

Trochę historii…

Przewodnik do Santiago de Compostela

[/message_box]